Varkens

Na een jarenlange strijd tegen het individueel opsluiten van zeugen in krappe ligboxen is dit sinds 1 januari 2013 in de hele Europese Unie verboden en is groepshuisvesting van zeugen verplicht. Alleen 4 dagen rond het dekken van de zeug en de tijd in de kraamstal met de biggen mogen de zeugen nog individueel worden opgesloten. 

Er zijn diverse vormen van groepshuisvesting. Het liefst ziet de Dierenbescherming dat zeugen gehouden worden in grote groepen op stro, maar dat gebeurt helaas maar weinig. Veel varkensfokkers houden hun zeugen op betonnen vloeren, met een voerstation waar elke zeug middels een chip haar eigen portie voer kan ophalen, of met lange troggen waaraan de zeugen tegelijk kunnen eten.  

De meeste varkensfokkers houden hun zeugen in voerligboxen met uitloop. Dat zijn de oude boxen waar zeugen vroeger in werden opgesloten, maar dan open zodat de zeugen eruit kunnen. Tijdens het voeren biedt een voerligbox bescherming aan dieren lager in rang, maar als ligruimte is het niet ideaal. Varkens zijn sociale dieren die graag tegen elkaar aan liggen, ook beperken de stangen de bewegingsvrijheid in het hok. Vandaar dat dit systeem onder het Beter Leven keurmerk vanaf de start is uitgefaseerd en sinds 1 januari 2025 helemaal is verboden.  

Eén van de grootste problemen voor varkens in de gangbare varkenshouderij is ruimtegebrek. Van nature deelt het varken zijn hok naar eigen behoefte in voor verschillende doeleinden, zoals aparte gebieden om te rusten, wroeten, eten en mesten (het varken is van zichzelf zindelijk). Een stal met weinig bewegingsruimte maakt dit voor een varken niet mogelijk. Onder het Beter Leven keurmerk krijgen varkens daarom meer ruimte. De varkens moeten in grotere groepen worden gehouden of nog wat extra ruimte krijgen. Een grotere leefgroep betekent meer bewegingsruimte en een groter hok dat makkelijker te verdelen is in verschillende gebieden. Daarnaast is duurder en bewerkelijker verrijkingsmateriaal zoals een bak met stro, bij een grotere groep, makkelijker te realiseren voor de boer.

Een zeug krijgt na een dracht van gemiddeld drie maanden, drie weken en drie dagen haar biggen. Er worden tijdens één worp wel rond de 15 biggen geboren! Om te voorkomen dat de zeug per ongeluk op een van biggetjes gaat liggen, wordt zij beperkt in haar bewegingsvrijheid. Het is niet ongebruikelijk dat zij weken lang tussen stangen staat ingeklemd. Dat is niet prettig is voor de zeug. Om vrij rond te kunnen lopen en goede moederzorg te kunnen bieden is een veel groter hok nodig. Deze zijn bijvoorbeeld verplicht bij 2 en 3 sterren. Binnen 1 ster mag de zeug voorlopig nog worden ingesloten, maar zodra een boer de stal gaat verbouwen niet meer. Uiterlijk in 2035 moeten ook de zeugen binnen 1 ster in de kraamperiode een groot hok hebben waarin zij vrij kunnen rondlopen, samen met de biggen.  

Verveling is een ander groot probleem in de varkenshouderij. Als verrijkingsmateriaal is bodembedekking zoals stro of hooi uitermate geschikt om in te wroeten, bijten, snuffen en kauwen. We noemen dit het aanbieden van verrijkingsmateriaal, of hokverrijking. Doordat de varkens hiermee lekker in de weer zijn, ervaren ze minder stress. Bij het Beter Leven keurmerk met 2 en 3 sterren is dit als bodembedekking dan ook verplicht. Bij Beter Leven 1 ster moet minimaal een kwart van de varkens gelijktijdig met hokverrijking bezig kunnen zijn. Deze varkens krijgen eetbaar en wroetbaar materiaal in bijvoorbeeld kokers of manden waar ze met de nodige moeite strootjes uit kunnen trekken. Op gangbare bedrijven is de basis sinds 2026 hetzelfde, al gelden er binnen Beter Leven 1 ster aanvullende eisen. Een voorbeeld is het tweemaal daags luzerne aanbieden aan gespeende biggen naast de permanente hokverrijking.  

Varkens zijn nieuwsgierige en speelse dieren. Met hun snuit gaan ze op zoek naar voedsel. Ze vinden het leuk om dingen te onderzoeken, te wroeten (d.w.z. snuffelend graven), bijten en kauwen, kapot te maken, of op te eten. In een hok met te weinig verrijkingsmateriaal kunnen de varkens uit verveling aan elkaars flanken, poten, oren en staart bijten. Omdat ze elkaar soms tot bloedens toe in de staart bijten, wordt uit voorzorg een groot deel van de staart gecoupeerd. Dat is in de gangbare varkenshouderij nodig om ernstige verwondingen en ontstekingen te voorkomen. Dit is echter symptoombestrijding. Een betere manier is dit gedrag proberen te voorkomen, al blijft er altijd een kans dat het fout gaat. Onder het Beter Leven keurmerk wordt daarom onder meer extra ruimte per dier aangeboden, zijn er extra voerplekken beschikbaar en is er veel aandacht voor verrijkingsmateriaal. Er wordt hard gewerkt door Beter Leven 1-ster varkenshouders om de omstandigheden dusdanig te verbeteren dat zij varkens kunnen houden met intacte staarten. Bij Beter Leven keurmerk met 1 ster wordt de staart nu meestal nog wel gecoupeerd, maar wordt de staart bij de fokzeug al iets langer gelaten dan in de gangbare varkenshouderij. Vanaf 2030 mag er niet meer binnen het Beter Leven keurmerk gecoupeerd worden, Bij het Beter Leven keurmerk met 2 en 3 sterren is het couperen van de staart al verboden.   

Het vlees van mannetjesvarkens (beren) kan bij verhitting een zeer onaangename geur van mest en urine geven, de zogenaamde berengeur. Ook kunnen beren agressief naar elkaar worden wanneer ze seksueel volwassen zijn, het zogeheten berengedrag. Om dit te voorkomen worden beertjes in de eerste levensweek door de varkenshouder gecastreerd. In Nederland is varkenscastratie alleen nog maar toegestaan onder verdoving. Bij varkens met Beter Leven keurmerk met 1 ster is castreren verboden. Bij varkens met 2 en 3 sterren lukt dit nog niet goed. Er wordt bij 2 en 3 sterren nog nader onderzoek gedaan om ook hier op verantwoorde wijze met castratie te kunnen stoppen. 

Onder het Beter Leven keurmerk is de afstand van transport beperkt. Transport is één van de meest stressvolle gebeurtenissen voor een varken. Het is dan ook zaak dat transport zo min mogelijk plaatsvindt en als het gebeurt, wordt uitgevoerd met goed materieel en en voldoet aan het leidende kwaliteitssysteem voor transport de Erkenningsregeling Quality Livestock Transport (QLT).

De transportduur voor biggen naar de boerderij mag niet langer zijn dan 4 uur. Richting het slachthuis is de transportduur voor de varkens maximaal 8 uur. Bij het Beter Leven keurmerk met 3 sterren geldt een maximum van 6 uur. Bij de transportduur wordt er gerekend met een gemiddelde snelheid van 70 kilometer per uur van de vrachtwagen. Gangbare bedrijven hebben zich te houden aan de limieten vanuit de Europese regelgeving.

Naast de duur van het transport is ook de manier van transport van grote invloed op het welzijn van de varkens. Bij het Beter Leven keurmerk mag het laden en lossen alleen nog maar op één niveau gebeuren. Dat wil zeggen dat schuine laadkleppen niet meer gebruikt mogen worden en laadliften of beweegbare vloeren gebruikt moeten worden om de varkens makkelijk in te laden. Daarnaast mag het transport van biggen over langere afstand (meer dan 50 kilometer) uitsluitend plaatsvinden in gesloten, klimaatgestuurde veewagens. Deze voorkomen grote temperatuurverschillen waardoor onder andere (hitte)stress, zoveel mogelijk wordt voorkomen.

Om het risico op stalbranden te verlagen, is het belangrijk naar verschillende aspecten te kijken. Elektrische installaties zoals de stoppenkast, omvormers van zonnepanelen of de klimaatcomputer dragen een risico op brandvorming met zich mee. Daarom is het verplicht om deze installaties periodiek te laten keuren, volgens bepaalde normen te laten installeren en te voorzien van branddetectie en blusvoorzieningen. Daarnaast moet er een manier van alarmering en een noodstroomvoorziening zijn voor als kritieke systemen uitvallen. Als er een calamiteit is op het bedrijf, moeten de werknemers weten wat ze moeten doen. Vanuit de wetgeving is het wat beperkter als het gaat om specifieke regels rondom brandveiligheid. Wel is een alarm- en noodsysteem verplicht bij kunstmatige ventilatie in de stal. Er zijn ontwikkelingen om meer zaken in de wetgeving vast te leggen. 

Een vaste varkensdierenarts stelt samen met de varkenshouder een gezondheids– en behandelplan op, specifiek toegeschreven op het bedrijf. In deze plannen worden de doelstellingen voor beheersing,  reductie van ziekten en de wijze van diergeneesmiddelen en antibiotica vastgelegd. Daarnaast wordt het antibiotica gebruik centraal geregistreerd en vergeleken met het gemiddelde antibioticagebruik in Nederland. Indien het bedrijf teveel antibiotica gebruikt dienen direct maatregelen genomen te worden door het gebruik terug te brengen tot een acceptabel niveau. De dierenarts komt minstens eens per maand op het bedrijf voor een algemene controle. Een keer per jaar wordt het hele gezondheidsbeleid geëvalueerd en zo nodig bijgesteld.